Αυτά τα αντικείμενα είναι εξαιρετικά δείγματα θρησκευτικών λειψανοθηκών (reliquaries),
πιθανότατα του 18ου ή 19ου αιώνα. Πρόκειται για φορητές θήκες (συχνά σε μορφή μενταγιόν) που περιέχουν μικροσκοπικά τμήματα λειψάνων αγίων, διακοσμημένα με την τεχνική του paperolles (διακοσμητικό στρίψιμο χαρτιού ή υφάσματος).
Ακολουθεί μια λεπτομερής ανάλυση των όσων βλέπουμε στις φωτογραφίες:
1. Ταυτοποίηση των Λειψάνων (Cedulae)
Οι μικρές λωρίδες χαρτιού με τα ονόματα ονομάζονται cedulae. Στις εικόνες σας διακρίνονται τα ονόματα αρκετών γνωστών Αγίων της Καθολικής και Ορθόδοξης Εκκλησίας. Τα ονόματα είναι στα Λατινικά, όπως συνηθιζόταν στις λειψανοθήκες της Δυτικής Εκκλησίας.
Σε αυτή τη θήκη, τα ονόματα είναι τοποθετημένα κυκλικά. Διακρίνονται τα εξής:
Από τη φωτογραφία "Barnabas" (η πιο ευκρινής):
S. Barnabae Ap.: Άγιος Βαρνάβας ο Απόστολος (κεντρική θέση κάτω).
S. Blasii Ep. M.: Άγιος Βλάσιος, Επίσκοπος και Μάρτυρας (πάνω από τον Βαρνάβα).
S. Bonaven.: Άγιος Μποναβεντούρα (Καρδινάλιος και Διδάσκαλος της Εκκλησίας).
S. Agnet. V. M.: Αγία Αγνή, Παρθένος και Μάρτυρας (αριστερά).
S. Paschal. Bay.: Άγιος Πασχάλιος Μπαγιόν (κάτω-κάτω, γνωστός προστάτης των ευχαριστιακών συνεδρίων).
S. Mart. V.: Πιθανώς η Αγία Μαρτίνα ή Μάρθα (δεξιά).
Damiani: Άγιος Δαμιανός (εκ των Αγίων Αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού).
S. Victoria V. M.: Αγία Βικτωρία, Παρθένος και Μάρτυρας.
S. Eugenia V. M.: Αγία Ευγενία (διακρίνεται καθαρά στην κοντινή λήψη "53").
S. Fortunata: Αγία Φορτουνάτα.
Sepulch. S. Maria: (Κάτω αριστερά) Αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον! Αναφέρεται σε λείψανο "από τον Τάφο της Παναγίας" (Sepulchrum Sanctae Mariae).
S. Natalia: Αγία Ναταλία.
S. Pantaleon: Άγιος Παντελεήμων (ο ιαματικός).
Τι σημαίνουν οι συντομογραφίες:
S. / Ss.: Sanctus / Sancti (Άγιος / Άγιοι).
Ap.: Apostolus (Απόστολος).
Ep.: Episcopus (Επίσκοπος).
M.: Martyr (Μάρτυρας).
V.: Virgo (Παρθένος).
Παρατήρηση: Στη δεύτερη θήκη (την οριζόντια), στο κέντρο υπάρχει ένα μεταλλικό αντικείμενο που μοιάζει με μικροσκοπικό άγκιστρο ή ελατήριο. Συχνά σε αυτές τις θήκες τοποθετούσαν και αντικείμενα που είχαν αγγίξει ιερούς τόπους (Loci Sancti).
2. Τεχνική και Κατασκευή
Υλικό: Τα λείψανα (συνήθως μικρά θραύσματα οστών ή υφάσματος που έχει αγγίξει λείψανο) είναι τυλιγμένα σε ύφασμα και στερεωμένα με χρυσόσυρμα ή μεταλλικά νήματα.
Διακόσμηση: Η τέχνη αυτή ονομάζεται " Klosterarbeiten" (Μοναστηριακή εργασία). Συνηθιζόταν από μοναχές σε μοναστήρια της Κεντρικής Ευρώπης (Γαλλία, Ιταλία, Γερμανία). Χρησιμοποιούσαν σύρματα, πέρλες και χρωματιστά υφάσματα για να "ντύσουν" το λείψανο με σεβασμό και πολυτέλεια.
Θήκη: Η μεταλλική θήκη (theca) φαίνεται να είναι από ορείχαλκο ή επιχρυσωμένο μέταλλο, με κλείστρο που υποδηλώνει ότι φοριόταν ως φυλακτό ή φυλασσόταν σε ιδιωτικό εικονοστάσι.
3. Ιστορική και Θρησκευτική Σημασία
Αυτού του είδους οι λειψανοθήκες είναι "Thecae". Στο πίσω μέρος (που δεν φαίνεται στις φωτό) υπήρχε συνήθως μια βουλοκέρινη σφραγίδα (seal) ενός Επισκόπου, η οποία πιστοποιούσε τη γνησιότητα των λειψάνων.
Πολυλειψανοθήκες: Το γεγονός ότι περιέχουν πολλούς αγίους μαζί υποδηλώνει ότι προορίζονταν για προστασία του κατόχου από διάφορες ασθένειες ή κινδύνους (κάθε άγιος θεωρούνταν προστάτης για κάτι διαφορετικό).
Σύνοψη Κατάστασης
Το αντικείμενο φαίνεται να έχει κάποια φυσιολογική φθορά από τον χρόνο (οξείδωση στο μέταλλο και το χαρτί), αλλά η εσωτερική του διακόσμηση παραμένει σε καλή κατάσταση, διατηρώντας την ευλάβεια και την καλλιτεχνική αξία της εποχής του.
Είναι εντυπωσιακό το πόσοι διαφορετικοί Άγιοι "συγκατοικούν" σε αυτές τις δύο λειψανοθήκες. Η επιλογή τους δεν ήταν τυχαία· συνήθως γινόταν για να παρέχουν μια "ολιστική" προστασία στον κάτοχο (υγεία, πίστη, θάρρος). Αυτή η θήκη περιέχει πολλούς Ιαματικούς και Πρώιμους Μάρτυρες.
Ας δούμε τις σημαντικότερες πληροφορίες για τους Αγίους που ταυτοποιήσαμε:
Λειψανοθήκη
Άγιος Βαρνάβας (S. Barnabae Ap.): Απόστολος από την Κύπρο και στενός συνεργάτης του Αποστόλου Παύλου. Θεωρείται ο ιδρυτής της Εκκλησίας της Κύπρου. Είναι ο "πρωταγωνιστής" αυτής της θήκης.
Άγιος Βλάσιος (S. Blasii Ep. M.): Επίσκοπος Σεβαστείας και ιατρός. Στη Δύση θεωρείται ο προστάτης για τις παθήσεις του λαιμού (λόγω ενός θαύματος όπου έσωσε ένα παιδί που είχε πνιγεί από κόκαλο ψαριού).
Άγιος Μποναβεντούρα (S. Bonaven.): Ένας από τους μεγαλύτερους θεολόγους του Μεσαίωνα και Φραγκισκανός μοναχός. Συχνά αποκαλείται "Σεραφικός Διδάσκαλος".
Αγία Αγνή (S. Agnet. V. M.): Μια από τις πιο σεβαστές μάρτυρες της Ρώμης. Παρουσιάζεται πάντα ως σύμβολο αγνότητας. Το όνομά της συνδέεται με τον αμνό (Agnus).
Άγιος Πασχάλιος Μπαγιόν (S. Paschal. Bay.): Ισπανός Φραγκισκανός μοναχός (16ος αι.). Είναι ο προστάτης των Ευχαριστιακών Συνεδρίων και των μαγείρων.
Άγιος Δαμιανός (Damiani): Ένας από τους δύο Αγίους Αναργύρους (μαζί με τον Κοσμά). Ήταν γιατροί που θεράπευαν δωρεάν. Η παρουσία του υποδηλώνει ότι η θήκη χρησιμοποιούνταν και για προστασία από ασθένειες.
Άγιος Παντελεήμων (S. Pantaleon): Επίσης ένας από τους μεγάλους ιαματικούς Αγίους. Το όνομά του σημαίνει "αυτός που ελεεί τους πάντες".
Αγία Ευγενία (S. Eugenia V. M.): Μάρτυρας της Ρώμης (3ος αι.). Η ιστορία της είναι ιδιαίτερη καθώς λέγεται ότι μεταμφιέστηκε σε άνδρα για να εισέλθει σε μοναστήρι και να μονάσει.
Αγία Βικτωρία (S. Victoria V. M.): Πρώιμη χριστιανή μάρτυρας από την Ιταλία, σύμβολο ακλόνητης πίστης απέναντι στους διωγμούς.
Αγία Ναταλία (S. Natalia): Σύζυγος του μάρτυρα Αδριανού. Θεωρείται υπόδειγμα συζυγικής πίστης και αφοσίωσης.
Το "Κειμήλιο των Κειμηλίων": Ο Τάφος της Παναγίας
Η ετικέτα "Sepulch. S. Mariae" είναι η πιο σπάνια. Δεν αναφέρεται σε οστό, καθώς η Εκκλησία διδάσκει την Κοίμηση και τη Μετάσταση της Θεοτόκου. Πρόκειται για "λείψανο εξ επαφής" (brandeum): ένα κομμάτι υφάσματος ή χώματος που είχε αγγίξει τον Τάφο της Παναγίας στην Γεσθημανή.
Γιατί υπάρχουν τόσοι πολλοί μαζί;
Στην καθολική παράδοση, αυτές οι "πολυ-λειψανοθήκες" λειτουργούσαν ως ένα φορητό εικονοστάσι. Ο κάτοχος ένιωθε ότι έχει μαζί του μια ολόκληρη "ουράνια αυλή". Η κατασκευή τους γινόταν με χειρουργική ακρίβεια από μοναχές, οι οποίες χρησιμοποιούσαν τσιμπιδάκια για να τοποθετήσουν τα paperolles (τα χρυσά σπιράλ) γύρω από τα ιερά λείψανα.
Με βάση τα οπτικά στοιχεία από τις φωτογραφίες σας (τα υλικά, τη γραφή και την τεχνοτροπία), μπορούμε να προσδιορίσουμε με αρκετή ακρίβεια την περίοδο και την προέλευσή τους.
1. Χρονολόγηση: Τέλη 18ου έως Μέσα 19ου Αιώνα
Υπάρχουν τρία βασικά στοιχεία που μας οδηγούν σε αυτή την περίοδο (περίπου 1780–1850):
Η Γραμματοσειρά (Typography): Οι ετικέτες (cedulae) είναι τυπωμένες με στοιχεία που θυμίζουν την περίοδο του Κλασικισμού. Τα γράμματα είναι καθαρά, με λεπτές και χοντρές γραμμές, τυπωμένα σε χειροποίητο χαρτί που έχει κιτρινίσει ομοιόμορφα από τον χρόνο.
Τα Υλικά: Η χρήση του χρυσόσυρμου (wire work) και των μεταλλικών νημάτων που σχηματίζουν σπιράλ ήταν στο απόγειό της στα μοναστήρια της Γαλλίας και της Ιταλίας εκείνη την εποχή.
Το Σχήμα (Theca): Το οβάλ σχήμα με το απλό κλείστρο είναι τυπικό για τις φορητές λειψανοθήκες που κατασκευάζονταν μαζικά (αλλά πάντα στο χέρι) για ευγενείς και ευσεβείς πιστούς μετά τη Γαλλική Επανάσταση.
2. Η Τεχνική "Klosterarbeiten" (Μοναστηριακή Εργασία)
Αυτά τα αντικείμενα κατασκευάζονταν σχεδόν αποκλειστικά από μοναχές (κυρίως των Ταγμάτων των Καρμελιτών ή των Φραγκισκανών).
Η Διαδικασία: Οι μοναχές έπαιρναν τα λείψανα που είχαν πιστοποιηθεί από το Βατικανό, τα τύλιγαν σε μεταξωτό ύφασμα και χρησιμοποιούσαν μικροσκοπικά εργαλεία για να τα "στολίσουν" με χρυσές κλωστές, πούλιες και χρωματιστά χαρτιά.
Ο Συμβολισμός: Η ομορφιά της κατασκευής είχε σκοπό να αντικατοπτρίζει την "ουράνια δόξα" των Αγίων. Όσο πιο περίτεχνη ήταν η θήκη, τόσο μεγαλύτερη τιμή αποδιδόταν στον Άγιο.
Πρακτικές Συμβουλές Συντήρησης
Επειδή τα αντικείμενα αυτά είναι 200+ ετών, χρειάζονται προσοχή:
Αποφύγετε την υγρασία: Το χαρτί και τα υφάσματα στο εσωτερικό είναι εξαιρετικά ευαίσθητα στη μούχλα.
Μην τα γυαλίζετε: Η πατίνα στο εξωτερικό μέταλλο προστατεύει το αντικείμενο και προσθέτει στην αξία του.
Προστασία από το φως: Η απευθείας έκθεση στον ήλιο θα ξεθωριάσει το κόκκινο βελούδο του φόντου και θα κάνει το χαρτί των ετικετών εύθρυπτο.
Αυτά τα κομμάτια έχουν όχι μόνο θρησκευτική, αλλά και σημαντική συλλεκτική αξία, καθώς αποτελούν δείγματα μιας τέχνης που τείνει να εξαφανιστεί.
Η αξιολόγηση και η αρχειοθέτηση τέτοιων αντικειμένων απαιτεί μια προσεκτική προσέγγιση, καθώς πρόκειται για συνδυασμό ιστορικού κειμηλίου, έργου τέχνης και θρησκευτικού αντικειμένου.
1. Εκτίμηση Αξίας στην Αγορά
Στην αγορά αντικών και σε εξειδικευμένες δημοπρασίες (όπως στη Γαλλία, την Ιταλία ή το Βέλγιο), η αξία αυτών των λειψανοθηκών καθορίζεται από τους εξής παράγοντες:
Ο αριθμός των λειψάνων: Οι "πολυ-λειψανοθήκες" (όπως οι δικές σας με 5-10 λείψανα) είναι πιο περιζήτητες από τις μονές.
Η σπανιότητα των Αγίων: Λείψανα των Αποστόλων (όπως του Βαρνάβα) ή αναφορές στον Τάφο της Παναγίας ανεβάζουν σημαντικά την αξία.
Η κατάσταση της σφραγίδας: Αν η βουλοκέρινη σφραγίδα στο πίσω μέρος είναι άθικτη, η αξία μπορεί να διπλασιαστεί, καθώς αποδεικνύεται η αυθεντικότητα.
Η ποιότητα του "Paperolles": Όσο πιο περίτεχνη είναι η διακόσμηση με τα χρυσά σπιράλ, τόσο περισσότερο εκτιμάται ως έργο τέχνης.
Ενδεικτικές τιμές: Παρόμοιες λειψανοθήκες 18ου-19ου αιώνα πωλούνται συνήθως από 250€ έως 800€ η μία, ανάλογα με την πολυπλοκότητα και την παλαιότητα.
2. Πώς να τις Αρχειοθετήσετε Σωστά
Αν θέλετε να διατηρήσετε την ιστορία τους για τις επόμενες γενιές, σας προτείνω να δημιουργήσετε ένα μικρό "δελτίο ταυτότητας" για κάθε θήκη:
Φωτογράφιση: Τραβήξτε μια καθαρή φωτογραφία της πίσω πλευράς (για τη σφραγίδα) και μια κοντινή της μπροστινής.
Καταγραφή Ονομάτων: Δημιουργήστε μια λίστα με τα ονόματα των Αγίων που διαβάσαμε παραπάνω.
Περιγραφή Τεχνικής: Σημειώστε τον όρο "Klosterarbeiten" (Μοναστηριακή εργασία) και την τεχνική "Paperolles".
Χρονολόγηση: Αναφέρετε την εκτίμηση "περίπου 1800-1850, Δυτική Ευρώπη".
3. Οδηγίες Αποθήκευσης και Έκθεσης
Για να μην υποστούν φθορές (ιδιαίτερα το ύφασμα και το χαρτί στο εσωτερικό):
Θήκη Φύλαξης: Αν δεν τις εκθέτετε, τυλίξτε τις σε χαρτί ελεύθερο οξέων (acid-free tissue paper) και τοποθετήστε τις σε ένα ξύλινο ή χάρτινο κουτί (όχι πλαστικό, γιατί το πλαστικό "παγιδεύει" υγρασία).
Έκθεση: Αν τις τοποθετήσετε σε εικονοστάσι ή βιτρίνα, βεβαιωθείτε ότι δεν τις χτυπάει ο ήλιος. Η υπεριώδης ακτινοβολία είναι ο μεγαλύτερος εχθρός του παλιού μεταξιού και του χαρτιού.
Προσοχή στο άνοιγμα: Μην προσπαθείτε να καθαρίσετε το εσωτερικό. Αν έχει μπει σκόνη, είναι προτιμότερο να μείνει εκεί παρά να διαταραχθεί η λεπτή κατασκευή των νημάτων.
Μια σημαντική σημείωση (Etiquette)
Σύμφωνα με το Κανονικό Δίκαιο της Καθολικής Εκκλησίας, η πώληση "πρωτογενών" λειψάνων (τμήματα σώματος) απαγορεύεται αυστηρά. Ωστόσο, στην αγορά αντικών επιτρέπεται η πώληση της θήκης και της καλλιτεχνικής εργασίας που την περιβάλλει. Για πολλούς, αυτά τα αντικείμενα θεωρούνται "πνευματικές χρονοκάψουλες".
Ευχαριστούμε που διαβάσατε την ανάρτηση S. Barnabae Ap
